Schijndel - Van zijn jeugd in Schijndel tot een leven als kunstenaar, van reizen door Afrika en India tot wonen in New York en Hongarije. En ondertussen maakte Jeroen Kooijmans de documentaire Love 22 Love, waarin hij ook de donkere kanten van zijn leven laat zien. TVSchijndel sprak met de in Schijndel geboren kunstenaar over zijn avonturen, psychische kwetsbaarheid, 9/11 en de boodschap die hij zijn jongere zelf zou willen meegeven.Je bent geboren en getogen in Schijndel. Wat herinner je je van je jeugd?
“Een hele fijne jeugd eigenlijk. Ik woonde in de Schootsestraat en daarachter had je allemaal boerderijen en weilanden. Ook het Nonnenpark en het klooster waren dichtbij. Ik heb daar een heel fijne tijd gehad, met heel veel kinderen in de buurt. Ik zat op de Lambertusschool en later op de Zwijsen College in Veghel. Maar toen ik een jaar of zestien was, wilde ik eigenlijk heel graag weg uit Schijndel. Ik was ‘anders’ en had het gevoel dat het dorp soms nogal beklemmend kon zijn, ik had niet het gevoel dat ik mezelf kon zijn.
Toch ben je Schijndel nooit helemaal kwijtgeraakt.
“Nee. Mijn familie woont er nog en ik heb er nog steeds vrienden. Ik kom er zo nu en dan. Een heel goede vriend Theo (Satheo) wordt dit jaar 60 en dat kom ik natuurlijk graag met hem vieren in het Schijndelse.
Waar komt je interesse in kunst vandaan?
Dat is eigenlijk heel geleidelijk gegaan. Ik wilde aanvankelijk sociaal werk doen, met psychiatrische patiënten en kinderen die het moeilijk hadden. Ik heb de opleiding activiteitenbegeleider in Breda gedaan. Maar ik liep daar steeds meer tegen regels en management aan. Op een gegeven moment dacht ik: misschien moet ik tekenleraar worden. Ik tekende en schilderde namelijk al heel lang en merkte dat ik eigenlijk mijn eigen wereld aan het maken was. Toen ik mijn eerste verre reis naar Turkije maakte, ontdekte ik bovendien dat het reizen zelf ook een soort wereld was die je kon ontdekken en onderzoeken. Uiteindelijk ben ik die twee dingen gaan combineren: reizen en kunst. Zo ben ik op de Rietveld Academie terechtgekomen.
Avontuur lijkt een belangrijk woord in jouw leven. Waarom?
Bij avontuur weet je niet precies waar je uitkomt. Je gaat bijvoorbeeld op reis met een bepaalde bestemming, maar weet niet wat je onderweg mee gaat maken. Dat vind ik interessant. Dat zie je ook terug in mijn werk. Een reis door de Sahara werd bijvoorbeeld zelf een kunstwerk. Ik verzamelde onderweg dingen, maakte tekeningen, nam geluiden op en verwerkte dat later allemaal in mijn werk.”
Je hebt ook langere tijd in New York gewoond. Hoe was dat?
“Ik heb ongeveer twee en een half jaar in New York gewoond. Ik voelde me daar aanvankelijk heel erg thuis, juist omdat niemand mij kende. Dat vond ik heerlijk. New York was een droomstad voor me en werd na 11 september 2001 uiteindelijk een soort nachtmerrie.
Welke invloed had 9/11 op jou?
Ik woonde in New York en ineens gebeurde er iets wat bijna niet te bevatten was. Ik was aangenomen in een project in het Modern Art Museum (PS1) voor een jaar met mijn project Zweeftuinen. Het idee was om land in de lucht maken en tuinen te laten balanceren op de daken van de wolkenkrabbers. De Twin Towers waren de identiteit van New York en speelden daarin een hoofdrol. Architecten bureau MVRDV van Winy Maas (ook uit Schijndel) had het project geadopteerd.
De druk was heel hoog omdat de voor mijn gevoel de hele wereld (kunstwereld) meekeek. Toen de torens instortten stortte mijn project ook in. Ik werd psychotisch en de grens tussen wat echt was en wat niet echt was, werd steeds moeilijker te herkennen. Wat er buiten mij gebeurde, versterkte het gevoel dat de werkelijkheid niet meer klopte. Ik ben uiteindelijk opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis op Manhattan.
Je hebt inmiddels vier psychoses meegemaakt. Hoe kijk je daar zelf naar?
Ik zie mezelf niet als patiënt. Ik ben gewoon een normaal persoon die psychose-gevoelig is.
Ik heb vier psychoses gehad. De laatste was ongeveer twee à drie jaar geleden, tijdens het maken van de film. Ik merk meestal wel wanneer er iets begint te veranderen en ik heb medicatie bij me voor als dat nodig is. Een psychose komt bij mij in aanvallen. Vaak duurt zo’n periode één tot twee weken. Daarna kan er ook een depressieve periode komen. Depressie is iets wat in mijn leven vaak voorkomt. Het is iets waar ik min of meer ‘gewend’ aan ben geraakt, het hoort bij me.
In Love 22 Love laat je die kwetsbare kant van jezelf behoorlijk zien. Waarom wilde je dat?
Het begon eigenlijk als een liefdesbrief aan Elspeth, mijn vrouw. Maar tijdens het maken werd het steeds meer een zelfportret, omdat ik merkte dat je pas echt van iemand kunt houden als je ook van jezelf houdt. Ik moest mezelf accepteren, ook mijn imperfecties. Ik wilde ook laten zien dat psychische kwetsbaarheid onderdeel van het leven kan zijn. Niet iets waar je je voor hoeft te schamen of waar je meteen een etiket op moet plakken. Ik heb zelf lang niet altijd aan vrienden en familie verteld wanneer ik depressief was of een psychose had gehad. Omdat ik me zwak voelde, me schaamde en ze niet lastig wilde vallen.
Hoe reageerde Elspeth op de film?
Ze had aanvankelijk wel moeite met het idee. Zij zei op een gegeven moment, enigszins gekscherend, dat het meer een egodocument was, een liefdesbrief aan mezelf. Ze had ook een veto over haar eigen werk en over hoe ze in beeld kwam. Uiteindelijk heeft ze de film gezien en is ze er anders naar gaan kijken. Tijdens de première werd het publiek ook verliefd op Elspeth en kon ze ook zien dat het ook echt een ode aan haar is.
De film gaat dus niet alleen over psychische kwetsbaarheid?
Nee. Het gaat ook over liefde, familie, kunst, reizen en de manier waarop je jezelf probeert te begrijpen. Er zitten allerlei beelden en symbolen in. Bijvoorbeeld de tanden. Ik heb zelf scheve tanden en ben daar eigenlijk heel blij mee. Voor mij hebben die ook met identiteit te maken. En er zitten verwijzingen in naar David Bowie, mijn dochter, Afrika en Tanzania. In The Carpet Told Me zie je bijvoorbeeld een vliegend tapijt. Dat is een heel poëtisch beeld. Perzische tapijten die in een Nederlandse omgeving terechtkomen. Voor mij gaat dat ook over vermenging van culturen en integratie, maar dan zonder dat het een politiek statement hoeft te worden.
En je kinderen? Die zien ineens een heel andere kant van hun vader.
Dat klopt. Ik heb drie kinderen van 20, 16 en 14 jaar. Eigenlijk wilden we ze pas vertellen over mijn psychische kwetsbaarheid als de jongste 16 was, maar door LOVE-22-LOVE en de publiciteit eromheen hebben we de film samen gekeken en erover gesproken. Met z’n allen, met popcorn, dat maakte het ook weer licht. De kinderen vonden het bijzonder en grappig. Mijn middelste dochter zei dat ze een andere papa zag dan degene die ze kent. Ze herkende wel dat ik soms stil kan zijn. Ik had mijn psychoses voor mijn kinderen verborgen, omdat ik hen daar niet mee wilde belasten. Maar ik vond het uiteindelijk ook belangrijk dat ze weten dat psychische kwetsbaarheid bestaat. Zeker omdat het ook iets is waar zij misschien mee te maken kunnen krijgen.
Wat hoop je dat mensen meenemen uit Love 22 Love?
Ik hoop vooral dat psychische kwetsbaarheid bespreekbaar wordt. Dat mensen er gewoon over kunnen praten. Er komen ook veel jongeren op de film af. Dat vind ik mooi. Ze reageren er heel open op. Sommigen vinden het een verademing dat de film een soort van ‘back to basic’ gaat in het vervaardigen ervan, in deze snelle wereld waarin onder andere AI een steeds grotere rol gaat spelen.
Ik wilde geen film maken waarin ik alleen maar uitleg hoe het zit. Het moest ook een kunstwerk blijven. Daarom hebben we verschillende testvertoningen gedaan, zodat we konden kijken of mensen het verhaal nog konden volgen.
Je hebt ook eerder werk gemaakt waarin 9/11 en (minder zichtbaar) je psychose terugkomt
Ja. The Fish Pond Song maakte ik voor een tentoonstelling in Den Bosch naar aanleiding van een tentoonstelling over Jheronimus Bosch. Het was een groot werk met 25 films en bouwwerken met als thema’s oorlog, angst, dromen, geloof, fanatisme en waanzin. Aan de buitenkant kun je het zien als een soort fantasie oorlog, de War on Terror, 9/11 en religieuze conflicten. Maar voor mij ging het eigenlijk ook over mezelf. Ik heb dat persoonlijke verhaal toen niet verteld. Ik was bang dat mensen zouden denken: daar heb je weer een kunstenaar die psychotisch is en iets over psychoses wil zeggen. Achteraf vind ik het interessant dat die persoonlijke betekenis er toch in zat.
De film draait inmiddels in de bioscopen. Had je verwacht dat hij zoveel aandacht zou krijgen?
Eigenlijk niet. Een documentaire draait gemiddeld misschien twee tot vier weken in de bioscoop. We zitten nu in de derde week en de film draait nog steeds op behoorlijk wat plekken.
De film is gemaakt met ongeveer veertien mensen. Voor mij was dat ook nieuw, omdat ik gewend ben om veel meer alleen te werken. De film is gemaakt met steun van het Filmfonds, het Mondriaan Fonds en Fonds21.
Hoe was de vertoning in het Spectrum bij het Beholders Film Festival afgelopen zaterdag 3 okt?
Het was heel fantastisch! Een volle zaal van 240 mensen waarvan ik er voor mijn gevoel 230 kenden. Veel vrienden van vroeger en veel familie. Het voelde als thuiskomen in een warm bad. Mensen waren geraakt door het verhaal en vonden het een prachtige film. Het was een heel bijzondere avond voor me.
Je hebt ook een boek gemaakt, LV–22-LV, gebaseerd op filmmateriaal uit je eigen archief. Waarom wilde je dat maken?
Mijn film archief was drieduizend uur video waarvan uiteindelijk 84 minuten overbleef. Voor mij voelde het heel pijnlijk om sommige prachtige fragmenten eruit te moeten gooien, het kostte veel energie. In een boek kon ik de geschrapte beelden en teksten alsnog gebruiken. Ik zie het boek als een parallelle energie die heel goed werkt naast de film. Daarbij duurde het jaren om de film te maken, maar de houdbaarheidsdatum is kort; na een maand in de bioscopen is het weer klaar. Een boek is een blijvend fysiek tastbaar object, ik hoop dat het boek de film af en toe weer tot leven brengt. Het boek is te koop via https://bytheway.nl/portfolio/books/ maar ook in het Jan Heestershuis in Schijndel.
Als je terugkijkt op je leven, wat zou je de jongen uit Schijndel willen meegeven?
Omarm je imperfectie. Doe vooral wat voor jou betekenisvol is en niet wat anderen van je verwachten. Als je iets doet wat betekenis voor je heeft, dan krijg je daar energie van. Ik heb altijd van mijn ouders meegekregen dat je niet moet opgeven. Dat heb ik ook in de sport geleerd, een competitieve wereld, waar volhouden leidt tot winst en glorie. Maar kunst is geen wedstrijd. Ik heb gemerkt dat winnen helemaal niet altijd prettig is. Toen ik een prijs won, voelde ik juist meer druk. Ineens werden de verwachtingen hoger.We leven in een maatschappij waarin je steeds moet presteren en groeien, terwijl groei altijd ten koste gaat van anderen. Ik denk juist dat ballans het belangrijkste is.
Ik denk dat het belangrijk is om te kijken wat bij je past en waar je energie van krijgt.
De film draait nog in een aantal bioscopen en via deze link https://jeroenkooijmans.com/portfolio/cinema-release/ kun je zien bij welke vertoningen Jeroen zelf aanwezig is voor een nagesprek.
 |
 |
 |
| |
| Foto's: filmstills uit Love - 22 Love |
